Kén ăn khá thường gặp ở trẻ nhỏ và không phải lúc nào cũng là bệnh. Lịch ăn đều đặn, khẩu phần nhỏ, hạn chế phân tâm và tôn trọng tín hiệu đói–no thường hữu ích; sụt cân, chậm tăng trưởng hoặc khó nuốt cần được khám.
Trẻ nhỏ có lúc ăn ít, từ chối món mới hoặc chỉ thích một số món là tình trạng khá thường gặp, đặc biệt khi tốc độ tăng trưởng chậm lại sau năm đầu đời. Tuy nhiên, nếu trẻ sụt cân, tăng trưởng chững lại, từ chối gần như toàn bộ thức ăn hoặc bữa ăn luôn trở thành cuộc “đấu sức”, cần đánh giá kỹ hơn thay vì chỉ gọi chung là “biếng ăn”.
“Biếng ăn ở trẻ sơ sinh” có phải là cách gọi chính xác?
Không nên dùng thuật ngữ này cho mọi trẻ từ vài tháng đến 3 tuổi. “Trẻ sơ sinh” chỉ là giai đoạn rất sớm sau sinh, trong khi bài cũ mô tả chủ yếu trẻ 9–18 tháng và trẻ tập ăn dặm/tự ăn. Cách diễn đạt phù hợp hơn là trẻ nhỏ biếng ăn, kén ăn hoặc gặp khó khăn khi ăn.
Kén ăn có luôn là bệnh không?
Không. American Academy of Pediatrics (AAP) lưu ý rằng sau giai đoạn tăng trưởng rất nhanh của năm đầu đời, tốc độ tăng trưởng và cảm giác thèm ăn của trẻ thường giảm. Kén chọn thức ăn ở tuổi chập chững biết đi là điều khá phổ biến.
Điều quan trọng là theo dõi xu hướng tăng trưởng, mức năng lượng, sự phát triển và khả năng ăn đa dạng theo thời gian, thay vì đánh giá chỉ từ một vài bữa ăn.
Cha mẹ nên làm gì trong bữa ăn?
- Thiết lập giờ ăn chính và bữa phụ tương đối đều đặn, tránh cho trẻ “ăn vặt cả ngày”.
- Cho khẩu phần nhỏ trước; trẻ có thể xin thêm nếu còn đói.
- Ăn cùng gia đình khi có thể và hạn chế TV, điện thoại, máy tính bảng trong bữa ăn.
- Tiếp tục giới thiệu món mới nhiều lần; một lần từ chối không có nghĩa trẻ sẽ không bao giờ ăn món đó.
- Khuyến khích trẻ tự cầm, tự xúc thức ăn phù hợp với lứa tuổi và khả năng nhai nuốt.
- Tôn trọng tín hiệu đói–no; không ép trẻ ăn hết phần nếu trẻ đã có dấu hiệu no.
Có nên mua chuộc hoặc phạt trẻ vì không ăn?
Không nên biến bữa ăn thành phần thưởng hoặc hình phạt. Việc quát mắng, ép ăn, “time-out” vì không ăn hoặc hứa quà để trẻ ăn hết có thể làm xung đột trong bữa ăn tăng lên. Mục tiêu là tạo môi trường bình tĩnh và nhất quán để trẻ học nhận biết cảm giác đói–no và làm quen dần với thực phẩm.
Có cần để trẻ thật đói mới cho ăn?
Không nên bỏ bữa kéo dài hoặc cố tình làm trẻ đói. Cách phù hợp hơn là có lịch ăn tương đối ổn định và hạn chế việc trẻ nhâm nhi thức ăn hoặc đồ uống nhiều năng lượng liên tục giữa các bữa, vì điều đó có thể làm giảm cảm giác đói khi tới bữa chính.
Trẻ dưới 12 tháng cần lưu ý gì?
Trong năm đầu đời, sữa mẹ hoặc sữa công thức vẫn đóng vai trò dinh dưỡng quan trọng. Thức ăn bổ sung thường được giới thiệu khoảng 6 tháng khi trẻ sẵn sàng phát triển. Không nên áp dụng máy móc lịch ăn của trẻ 2–3 tuổi cho trẻ nhỏ hơn.
CDC khuyến nghị quan sát tín hiệu đói và no khi cho trẻ bú/bình, cho trẻ nghỉ khi muốn và không ép uống hết bình nếu trẻ đã no.
Trẻ từ chối món mới thì làm sao?
Cho trẻ cơ hội tiếp xúc lại với món mới ở những thời điểm khác nhau. CDC khuyến nghị thử lại nhiều lần thay vì kết luận quá sớm rằng trẻ “không ăn được”. Có thể kết hợp một lượng nhỏ món mới với món trẻ đã quen, nhưng không cần che giấu hoàn toàn thực phẩm để “đánh lừa” trẻ.
Khi nào biếng ăn cần được khám?
- Trẻ sụt cân hoặc bác sĩ nhận thấy tăng trưởng chững lại.
- Trẻ trên khoảng 9 tháng vẫn từ chối phần lớn thức ăn đặc.
- Trẻ thường xuyên nôn, tiêu chảy kéo dài hoặc đau khi ăn.
- Ho, sặc, tím tái hoặc khó thở khi bú/ăn.
- Chỉ ăn được một nhóm thực phẩm rất hẹp và chế độ ăn ngày càng thu hẹp.
- Bữa ăn thường xuyên gây căng thẳng nghiêm trọng hoặc cha mẹ lo trẻ không đủ dinh dưỡng.
Bác sĩ đánh giá những gì?
Bác sĩ nhi khoa thường xem biểu đồ tăng trưởng, khẩu phần, cách cho ăn, triệu chứng tiêu hóa, khả năng nhai nuốt và phát triển của trẻ. Một số trẻ cần đánh giá thêm về thiếu máu, bệnh tiêu hóa, dị ứng thức ăn, khó nuốt hoặc vấn đề phát triển; nhưng không phải trẻ kén ăn nào cũng cần xét nghiệm.
Kết luận
Kén ăn ở trẻ nhỏ thường là một giai đoạn phát triển và không đồng nghĩa bệnh lý. Lịch ăn đều đặn, khẩu phần nhỏ, hạn chế phân tâm, cho trẻ tiếp xúc lại với món mới và tôn trọng tín hiệu đói–no thường hữu ích hơn ép ăn hoặc trừng phạt. Sụt cân, chậm tăng trưởng, từ chối gần như toàn bộ thức ăn hoặc sặc khi ăn là những dấu hiệu cần được đánh giá y tế.
Lưu ý: Nội dung này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị của bác sĩ, dược sĩ hay người hành nghề y tế có thẩm quyền.
