Phát ban, ngứa, bong vảy, mụn, thay đổi sắc tố hoặc nốt ruồi có thể do rất nhiều bệnh khác nhau. Không có một phác đồ chung cho mọi rối loạn da; chăm sóc nhẹ nhàng, chống nắng và nhận biết dấu hiệu cần khám là những bước quan trọng.
“Rối loạn da” là một nhóm rất rộng, gồm các bệnh viêm, dị ứng, nhiễm trùng, rối loạn sắc tố, bệnh tự miễn và ung thư da. Vì nguyên nhân khác nhau, không có một phác đồ chung kiểu “kháng histamine + kháng sinh + steroid + laser” phù hợp cho mọi tổn thương da.
Những biểu hiện da thường gặp
- Ngứa, đỏ, khô hoặc bong vảy.
- Mụn nước, mụn mủ, sẩn hoặc mảng dày.
- Loét, rỉ dịch hoặc đóng vảy vàng.
- Thay đổi sắc tố: sạm, nám, mất sắc tố.
- Nốt ruồi hoặc tổn thương mới thay đổi kích thước, hình dạng hay màu sắc.
Hình ảnh bên ngoài đôi khi rất giống nhau. AAD lưu ý một phát ban có thể trông giống nấm da, chàm, vảy nến hoặc nhiều bệnh khác, nên việc tự chẩn đoán bằng ảnh trên mạng dễ sai.
Nhóm nguyên nhân thường gặp
Viêm và hàng rào da: viêm da cơ địa/chàm có liên quan đến hàng rào bảo vệ da, miễn dịch và yếu tố di truyền.
Dị ứng hoặc kích ứng: viêm da tiếp xúc có thể do mỹ phẩm, hóa chất, kim loại, chất tẩy rửa hoặc nghề nghiệp. Điều quan trọng nhất là tìm và tránh tác nhân.
Nhiễm trùng: vi khuẩn, nấm, virus và ký sinh trùng có thể gây bệnh da; mỗi nhóm cần điều trị khác nhau.
Bệnh miễn dịch hoặc viêm mạn: vảy nến, lupus và một số bệnh khác có thể gây tổn thương da tái phát.
Nội tiết và bệnh toàn thân: thai kỳ, đái tháo đường và một số bệnh hệ thống có thể làm thay đổi da hoặc tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Tia cực tím: ánh nắng góp phần gây cháy nắng, lão hóa da, dày sừng ánh sáng và ung thư da.
Một số bệnh da thường gặp
- Mụn trứng cá: có mụn đầu đen, đầu trắng, sẩn viêm, mụn mủ hoặc nốt/nang.
- Viêm da cơ địa: thường gây da khô, ngứa và viêm tái phát.
- Viêm da tiếp xúc: phát ban tại vùng tiếp xúc với chất kích ứng hoặc dị nguyên.
- Vảy nến: các mảng viêm có vảy, diễn tiến mạn tính.
- Rosacea: đỏ mặt kéo dài hoặc tái phát, có thể có tổn thương giống mụn và triệu chứng mắt.
- Nấm da: có thể tạo mảng tròn, có vảy hoặc ngứa; điều trị bằng thuốc kháng nấm chứ không phải kháng sinh.
Vì sao không nên tự dùng “thuốc bôi tổng hợp”?
Corticosteroid bôi có thể hữu ích cho một số bệnh viêm nhưng có thể làm nhiễm nấm khó nhận biết hoặc nặng hơn khi dùng sai. Kháng sinh chỉ có vai trò khi có nhiễm khuẩn phù hợp. Thuốc kháng histamine chủ yếu giảm ngứa ở một số tình trạng, không xử lý mọi nguyên nhân phát ban.
Do đó, bài cũ liệt kê các nhóm thuốc như thể có thể áp dụng chung cho mọi “rối loạn da” đã được loại bỏ.
Chăm sóc da cơ bản
- Rửa da nhẹ nhàng, tránh chà xát hoặc tẩy rửa quá mạnh.
- Dùng dưỡng ẩm phù hợp nếu da khô hoặc hàng rào da bị tổn thương.
- Tránh sản phẩm đã biết gây kích ứng hoặc dị ứng.
- Bảo vệ da khỏi nắng; dùng kem chống nắng phổ rộng SPF 30 trở lên khi phù hợp.
- Không dùng chung khăn, dao cạo hoặc vật dụng cá nhân khi nghi bệnh da lây nhiễm.
- Không nặn, chích hoặc đắp hỗn hợp không vô khuẩn lên tổn thương hở.
Khi nào phát ban cần được khám?
AAD khuyến nghị đi khám khi phát ban lan rộng, đau nhiều, lan nhanh, có mụn nước/vết trợt, kèm sốt hoặc ảnh hưởng mắt, môi, miệng hay vùng sinh dục. Dấu hiệu nhiễm trùng có thể gồm mủ, vảy vàng, đau, sưng, nóng hoặc sốt.
Nếu khó thở, khó nuốt hoặc sưng mắt/môi kèm phát ban, cần cấp cứu.
Nốt ruồi hoặc đốm nào cần chú ý?
Quy tắc ABCDE giúp nhận biết dấu hiệu cảnh báo melanoma: bất đối xứng, bờ không đều, màu không đồng nhất, đường kính đáng chú ý và đặc biệt là tiến triển/thay đổi. Một đốm mới khác hẳn những đốm khác, hoặc tổn thương thay đổi, ngứa hay chảy máu nên được bác sĩ da liễu kiểm tra.
Có thể phòng mọi bệnh da không?
Không. Nhiều bệnh liên quan di truyền, miễn dịch hoặc bệnh toàn thân không thể phòng hoàn toàn. Mục tiêu thực tế là giảm yếu tố kích hoạt, bảo vệ hàng rào da, chống nắng, vệ sinh phù hợp và điều trị sớm khi có dấu hiệu bất thường.
Kết luận
Da có thể phản ứng với rất nhiều nguyên nhân khác nhau, nên không nên gom mọi mẩn đỏ, ngứa, mụn hoặc tổn thương vào cùng một chẩn đoán. Chăm sóc nhẹ nhàng và chống nắng là nền tảng, nhưng phát ban lan nhanh, đau, có sốt, rỉ mủ, tổn thương niêm mạc hoặc nốt sắc tố thay đổi cần được đánh giá y tế.
Lưu ý: Nội dung này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị của bác sĩ, dược sĩ hay người hành nghề y tế có thẩm quyền.
