Cơ thể tự sản xuất nhiều enzyme tiêu hóa. Đầy bụng hoặc biếng ăn không tự động đồng nghĩa “thiếu men”; enzyme bổ sung chỉ hữu ích trong những tình huống cụ thể như không dung nạp lactose hoặc suy tụy ngoại tiết được chẩn đoán.
Enzyme tiêu hóa là các protein giúp phân giải carbohydrate, protein và chất béo thành những thành phần nhỏ hơn để cơ thể hấp thu. Cơ thể khỏe mạnh tự tạo nhiều enzyme tiêu hóa ở miệng, dạ dày, tuyến tụy và ruột non. Vì vậy, đầy bụng hoặc ăn kém không tự động có nghĩa là “thiếu men tiêu hóa”.
Men tiêu hóa khác men vi sinh thế nào?
Men tiêu hóa là các enzyme giúp phân giải thức ăn, chẳng hạn amylase, protease và lipase. Men vi sinh (probiotic) là các vi sinh vật sống được sử dụng trong một số sản phẩm thực phẩm hoặc chế phẩm nhằm mang lại lợi ích sức khỏe cụ thể. Hai khái niệm này khác nhau và không nên xem là có thể thay thế cho nhau.
Những enzyme tiêu hóa chính
- Amylase: tham gia phân giải tinh bột.
- Protease: phân giải protein.
- Lipase: phân giải chất béo.
- Lactase: phân giải lactose trong sữa.
Tuyến tụy là nguồn quan trọng của nhiều enzyme tiêu hóa. Ruột non cũng tạo ra các enzyme giúp hoàn tất quá trình tiêu hóa một số loại đường và peptide.
Khi nào thiếu enzyme thực sự gây bệnh?
Một tình trạng quan trọng là suy tụy ngoại tiết (EPI), khi enzyme do tuyến tụy tạo ra không đủ để tiêu hóa thức ăn bình thường. NIDDK cho biết EPI có thể liên quan viêm tụy, xơ nang, ung thư tụy hoặc sau một số phẫu thuật tụy và đường tiêu hóa trên.
Dấu hiệu gợi ý suy tụy ngoại tiết
Triệu chứng có thể gồm đầy hơi, đau/quặn bụng, tiêu chảy, nhiều hơi, sụt cân và phân lỏng, nhiều mỡ, có mùi khó chịu. Nếu kém hấp thu kéo dài, người bệnh có thể thiếu vitamin tan trong chất béo và suy dinh dưỡng.
Những triệu chứng này không đặc hiệu cho EPI. Hội chứng ruột kích thích, bệnh celiac, bệnh đường mật, không dung nạp lactose và nhiều bệnh khác cũng có thể gây đầy hơi hoặc tiêu chảy.
Chẩn đoán thiếu enzyme bằng cách nào?
Không thể chẩn đoán chỉ dựa vào cảm giác “ăn không tiêu”. Khi nghi EPI, bác sĩ có thể kết hợp bệnh sử, khám và xét nghiệm như elastase trong phân, xét nghiệm máu hoặc các xét nghiệm chức năng tụy khác.
Khi nào cần enzyme tụy thay thế?
Điều trị chuẩn của EPI là pancreatic enzyme replacement therapy (PERT) theo chỉ định bác sĩ. PERT cung cấp enzyme tụy để giúp tiêu hóa chất béo, protein và carbohydrate, qua đó giảm triệu chứng và cải thiện hấp thu dinh dưỡng.
NIDDK hướng dẫn PERT được dùng trong bữa ăn hoặc bữa phụ để enzyme có thể hỗ trợ quá trình tiêu hóa. Liều và cách dùng cần tuân theo chỉ định của bác sĩ; không có một công thức “uống trước bữa ăn” áp dụng cho mọi loại enzyme tiêu hóa.
Lactase là một trường hợp khác
Người không dung nạp lactose tạo ít lactase ở ruột non nên có thể đầy hơi, chướng bụng hoặc tiêu chảy sau khi dùng sữa. Một số người có thể giảm triệu chứng bằng cách hạn chế lượng lactose hoặc dùng sản phẩm lactase trước khi ăn/uống thực phẩm chứa lactose.
Điều này không có nghĩa lactase hay một “men tổng hợp” sẽ giúp mọi dạng rối loạn tiêu hóa.
Có nên tự mua men tiêu hóa khi đầy bụng?
Không nên dùng kéo dài chỉ vì đầy bụng, biếng ăn hoặc ăn nhiều. Thực phẩm bổ sung enzyme không thay thế việc tìm nguyên nhân nếu triệu chứng tái diễn. Thành phần, hàm lượng và mức bằng chứng của các sản phẩm không kê đơn cũng rất khác nhau.
Khi nào nên đi khám?
- Sụt cân không chủ ý.
- Tiêu chảy kéo dài hoặc phân nhiều mỡ, nổi, khó xả và có mùi bất thường.
- Đau bụng kéo dài hoặc tái phát.
- Vàng da, vàng mắt.
- Đã có viêm tụy, bệnh tụy, xơ nang hoặc từng phẫu thuật tụy/dạ dày.
- Trẻ chậm tăng cân hoặc có biểu hiện kém hấp thu kéo dài.
Kết luận
Enzyme tiêu hóa rất cần thiết, nhưng cơ thể bình thường đã tự sản xuất chúng. Chỉ nên bổ sung enzyme khi có mục tiêu rõ, chẳng hạn lactase ở một số người không dung nạp lactose hoặc PERT ở người được chẩn đoán suy tụy ngoại tiết. Đầy bụng, ăn kém hay rối loạn tiêu hóa kéo dài cần được tìm nguyên nhân thay vì mặc định là “thiếu men”.
Lưu ý: Nội dung này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị của bác sĩ, dược sĩ hay người hành nghề y tế có thẩm quyền.
