Viêm amidan có thể do virus hoặc vi khuẩn, còn sỏi amidan là các khối cặn khoáng hóa trong hốc amidan. Phần lớn đau họng do virus không cần kháng sinh; cắt amidan chỉ được cân nhắc khi có chỉ định rõ như nhiễm trùng tái phát nhiều hoặc tắc nghẽn hô hấp.
Đau họng, amidan sưng đỏ hoặc có chấm trắng có thể do nhiều nguyên nhân. Phần lớn đau họng do virus; một phần do vi khuẩn như liên cầu nhóm A. Ngoài ra, các hốc amidan có thể giữ lại tế bào chết, thức ăn và khoáng chất tạo thành sỏi amidan (tonsillolith). Sỏi amidan và viêm amidan không phải là một bệnh duy nhất, vì vậy không nên gom tất cả dưới tên “viêm amidan hốc bã đậu”.
Viêm amidan và sỏi amidan khác nhau thế nào?
Viêm amidan là tình trạng amidan bị viêm, thường đi kèm đau họng, nuốt đau, amidan đỏ/sưng, sốt hoặc hạch cổ. Virus là nguyên nhân phổ biến; liên cầu nhóm A là một nguyên nhân vi khuẩn quan trọng.
Sỏi amidan là các khối nhỏ màu trắng hoặc vàng hình thành trong hốc amidan từ chất cặn và khoáng chất. Chúng có thể gây hôi miệng, cảm giác vướng họng hoặc khó chịu nhưng thường không nguy hiểm. Có sỏi amidan không đồng nghĩa đang bị nhiễm khuẩn cần kháng sinh.
Những dấu hiệu nào gợi ý viêm họng do liên cầu?
Liên cầu nhóm A có thể gây đau họng khởi phát nhanh, sốt, nuốt đau, amidan đỏ/sưng, hạch cổ và mảng trắng hoặc mủ trên amidan. Tuy nhiên, chỉ nhìn họng không luôn phân biệt được virus với liên cầu. Bác sĩ có thể dùng test nhanh hoặc cấy họng khi phù hợp.
Viêm amidan có lây không?
Bản thân từ “viêm amidan” chỉ mô tả vị trí viêm; khả năng lây phụ thuộc nguyên nhân. Viêm do virus hoặc liên cầu nhóm A có thể lây. CDC cho biết liên cầu nhóm A có thể lan qua giọt bắn hô hấp, tiếp xúc gần và dùng chung đồ ăn/uống.
Vì vậy, câu “viêm amidan hốc bã đậu không lây” trong bài cũ là quá tuyệt đối. Riêng sỏi amidan đơn thuần không phải bệnh truyền nhiễm.
Viêm amidan có tự khỏi không?
Nhiều trường hợp viêm họng/amidan do virus tự cải thiện trong khoảng một tuần với chăm sóc hỗ trợ. Nếu xác định là viêm họng do liên cầu nhóm A, kháng sinh giúp rút ngắn triệu chứng, giảm lây và giảm nguy cơ một số biến chứng.
Không nên tự dùng kháng sinh chỉ vì thấy chấm trắng hoặc “mủ” trên amidan.
Làm gì tại nhà khi đau họng nhẹ?
- Uống đủ nước, ưu tiên thức ăn mềm nếu nuốt đau.
- Súc họng bằng nước muối ấm có thể giúp dễ chịu hơn.
- Nghỉ ngơi, tránh khói thuốc và các chất kích thích họng.
- Thuốc giảm đau/hạ sốt không kê đơn có thể được dùng đúng hướng dẫn và phù hợp với tuổi, bệnh nền.
Húng chanh, mật ong hoặc các mẹo dân gian có thể tạo cảm giác dịu họng ở một số người nhưng không thay thế chẩn đoán và điều trị nhiễm liên cầu khi có chỉ định.
Ăn gì khi bị viêm amidan?
Không có danh sách bắt buộc phải kiêng hải sản, gạo nếp hoặc thức ăn lạnh cho mọi người. Quan trọng hơn là chọn món dễ nuốt, đủ năng lượng và tránh những thứ làm bạn đau rát hơn như đồ quá cay, quá chua, quá cứng hoặc rượu.
Nước mát hoặc đồ lạnh thậm chí có thể làm dịu đau họng ở một số người; vì vậy không cần kiêng tuyệt đối “nước lạnh”.
Sỏi amidan nên xử trí thế nào?
Sỏi nhỏ không gây triệu chứng thường không cần điều trị. Giữ vệ sinh răng miệng, chải răng/lưỡi và súc miệng có thể giảm chất cặn và hôi miệng. Không nên dùng vật sắc hoặc cố ngoáy sâu vì có thể gây chảy máu và tổn thương amidan.
Nếu sỏi lớn, tái phát nhiều, gây đau, nuốt vướng hoặc hôi miệng dai dẳng, nên khám tai mũi họng.
Khi nào bác sĩ cân nhắc cắt amidan?
Cắt amidan có thể được cân nhắc khi viêm họng/amidan tái phát nhiều hoặc amidan gây tắc nghẽn hô hấp khi ngủ. Hướng dẫn AAO-HNS ở trẻ em cho phép cân nhắc phẫu thuật khi có hồ sơ ghi nhận ít nhất 7 đợt trong 1 năm, hoặc 5 đợt/năm trong 2 năm, hoặc 3 đợt/năm trong 3 năm và mỗi đợt có các dấu hiệu phù hợp.
Phẫu thuật không được quyết định chỉ vì “amidan có nhiều hốc” hay chỉ vì một vài viên sỏi amidan. Bác sĩ tai mũi họng sẽ cân nhắc mức độ ảnh hưởng, tần suất tái phát, bệnh nền và nguy cơ phẫu thuật.
Cắt amidan có làm “mất sức đề kháng” không?
Amidan là mô lympho tham gia miễn dịch, nhưng điều này không có nghĩa cắt amidan theo chỉ định sẽ làm hệ miễn dịch “suy giảm” như bài cũ mô tả. Quyết định phẫu thuật dựa trên cân bằng giữa lợi ích và nguy cơ, trong đó nguy cơ chảy máu sau mổ là biến chứng quan trọng cần được theo dõi.
Dấu hiệu nào cần đi khám sớm hoặc cấp cứu?
- Khó thở, thở rít hoặc cảm giác đường thở bị hẹp.
- Không nuốt được nước bọt, chảy dãi hoặc mất nước.
- Đau họng một bên tăng nhanh, há miệng khó, giọng “ngậm hột thị” hoặc nghi áp-xe quanh amidan.
- Sốt cao kéo dài, cổ sưng nhiều hoặc tình trạng xấu nhanh.
- Đau họng tái diễn nhiều lần hoặc amidan to gây ngáy/ngưng thở khi ngủ.
Kết luận
Viêm amidan, viêm họng do liên cầu và sỏi amidan cần được phân biệt. Phần lớn đau họng do virus không cần kháng sinh; liên cầu nhóm A cần được chẩn đoán phù hợp trước khi điều trị. Sỏi amidan thường lành tính. Cắt amidan chỉ nên thực hiện khi có chỉ định rõ, không phải vì lo ngại “bã đậu” đơn thuần.
Lưu ý: Nội dung này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị của bác sĩ, dược sĩ hay người hành nghề y tế có thẩm quyền.
