Tam thất bắc (Panax notoginseng) là dược liệu được nghiên cứu nhiều về các saponin và tác động lên tuần hoàn, viêm và đông máu. Tuy nhiên, không có cơ sở để tự dùng bột tam thất như một phương pháp chữa hàng chục bệnh; người đang dùng thuốc hoặc có nguy cơ chảy máu cần đặc biệt thận trọng.
Tam thất bắc có tên khoa học Panax notoginseng, thuộc chi Panax. Rễ và các chế phẩm chứa saponin của tam thất đã được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền và được nghiên cứu nhiều về tim mạch, đông máu, viêm và chuyển hóa. Tuy nhiên, bằng chứng nghiên cứu không đồng nghĩa với việc có thể dùng bột tam thất tại nhà để tự chữa hàng chục bệnh như nhiều bài truyền miệng mô tả.
Tam thất bắc có những thành phần nào được quan tâm?
Các saponin, đặc biệt nhóm ginsenoside và notoginsenoside, là những thành phần được nghiên cứu nhiều trong Panax notoginseng. Nhiều kết quả về chống viêm, chống oxy hóa, ảnh hưởng tuần hoàn và đông máu đến từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, động vật hoặc từ các chế phẩm chuẩn hóa khác với củ/bột tam thất sử dụng thông thường.
Bằng chứng ở người hiện nay nói gì?
Một số tổng quan lâm sàng đã nghiên cứu chế phẩm saponin tam thất như liệu pháp bổ trợ trong một số bệnh tim mạch, mạch máu não hoặc bệnh lý khác. Tuy vậy, chất lượng nghiên cứu, loại chế phẩm, liều và phương pháp dùng rất khác nhau.
Do đó, không nên suy từ các nghiên cứu này sang kết luận rằng bột tam thất có thể chữa bệnh mạch vành, bạch cầu, xuất huyết tiêu hóa, viêm tiền liệt tuyến, đau thắt ngực hoặc các bệnh khác bằng các công thức tự pha tại nhà.
Vì sao bài cũ không nên giữ các “bài thuốc chữa bệnh”?
Bản cũ đưa ra hàng loạt công thức với liều cụ thể để “chữa” bạch cầu cấp/mạn, nôn ra máu, ho ra máu, tiểu ra máu, xuất huyết đại tràng, loét dạ dày – tá tràng, bệnh mạch vành, đau thắt ngực, thấp tim và chấn thương nội tạng.
Đây đều là các tình trạng cần chẩn đoán y khoa. Một số còn có thể đe dọa tính mạng. Việc trì hoãn cấp cứu để uống bột tam thất, rượu thuốc hoặc các hỗn hợp thảo dược có thể làm mất thời gian điều trị quan trọng.
Tam thất có ảnh hưởng đến đông máu không?
Có khả năng. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy Panax notoginseng có thể ảnh hưởng kết tập tiểu cầu và các chỉ số đông máu. Một tổng quan năm 2023 cũng cho thấy tam thất và các thành phần của nó có khả năng tương tác dược lực học hoặc dược động học với nhiều thuốc.
Vì vậy, người đang dùng thuốc chống đông hoặc kháng tiểu cầu như warfarin, apixaban, rivaroxaban, dabigatran, aspirin hoặc clopidogrel không nên tự bổ sung tam thất mà chưa trao đổi với bác sĩ/dược sĩ.
Có nên dùng tam thất khi đang chảy máu?
Không nên tự xử lý chảy máu bất thường bằng tam thất. Nôn ra máu, ho ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có máu, tiểu ra máu, rong huyết nhiều hoặc chảy máu sau sinh đều cần xác định nguyên nhân. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vị trí và lượng máu mất, không thể đánh giá chỉ bằng triệu chứng tại nhà.
Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú có nên dùng?
Dữ liệu an toàn cho tam thất bắc trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú chưa đủ để khuyến nghị tự sử dụng. Đặc biệt, không nên dùng các “bài thuốc” phối hợp nhiều vị trong giai đoạn này nếu chưa được người hành nghề y tế có chuyên môn đánh giá.
Người sắp phẫu thuật hoặc làm thủ thuật cần lưu ý gì?
Vì tam thất có khả năng ảnh hưởng tiểu cầu và đông máu, người sắp phẫu thuật, nhổ răng hoặc thực hiện thủ thuật có nguy cơ chảy máu nên báo cho bác sĩ về mọi sản phẩm tam thất đang sử dụng. Không nên giấu việc dùng thảo dược vì nghĩ rằng “thuốc nam thì không tương tác”.
Tam thất có thể tương tác với thuốc khác không?
Có thể. Nghiên cứu về tương tác cho thấy các thành phần của Panax notoginseng có thể tác động lên enzyme chuyển hóa thuốc và các chất vận chuyển như cytochrome P450 và P-glycoprotein. Ý nghĩa lâm sàng khác nhau tùy thuốc, nhưng đặc biệt đáng chú ý với thuốc có khoảng điều trị hẹp.
Có liều tam thất “bổ dưỡng” chung cho mọi người không?
Không có một liều chuẩn duy nhất có thể áp dụng cho mọi mục đích và mọi dạng chế phẩm. Rễ khô, bột, cao chiết và chế phẩm saponin chuẩn hóa không tương đương nhau. Vì vậy, bài mới không giữ các hướng dẫn kiểu “3 g x 5 lần/ngày”, “uống tới khỏi” hoặc “dùng liên tục vài tháng”.
Khi nào cần đi khám thay vì dùng tam thất?
- Nôn ra máu, ho ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có máu.
- Tiểu ra máu.
- Đau ngực, khó thở, ngất hoặc nghi bệnh tim mạch cấp.
- Chảy máu sau sinh hoặc rong huyết nhiều.
- Chấn thương mạnh, nghi chảy máu trong hoặc đau bụng/ngực tăng dần.
- Sốt kéo dài, sụt cân, thiếu máu hoặc xét nghiệm máu bất thường.
Kết luận
Tam thất bắc là dược liệu có nhiều hoạt chất được nghiên cứu và có giá trị trong y học cổ truyền, nhưng không nên biến các kết quả nghiên cứu thành danh sách “bài thuốc chữa hàng chục bệnh”. Nếu đang dùng thuốc, có bệnh tim mạch, rối loạn đông máu, chuẩn bị phẫu thuật, mang thai hoặc đang có chảy máu bất thường, nên hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi sử dụng.
Lưu ý: Nội dung này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị của bác sĩ, dược sĩ hay người hành nghề y tế có thẩm quyền.
