Không phải virus nào cũng bùng phát vào mùa đông rồi biến mất vào mùa hè. Một số virus hô hấp có tính mùa rõ ở vùng ôn đới, nhưng thời điểm dịch còn phụ thuộc độ ẩm, hành vi trong nhà, miễn dịch cộng đồng và đặc điểm của từng virus.
Không đúng khi nói rằng “virus luôn bùng phát vào mùa đông và biến mất vào mùa hè”. Một số virus hô hấp có tính mùa rõ rệt, đặc biệt ở vùng khí hậu ôn đới, nhưng các virus khác có thể lưu hành quanh năm hoặc đạt đỉnh vào những thời điểm khác nhau tùy khí hậu và khu vực.
Vì sao cúm thường tăng vào mùa lạnh ở vùng ôn đới?
Cúm có mùa cao điểm rõ vào mùa đông ở nhiều vùng ôn đới. Các nghiên cứu cho thấy nhiệt độ và độ ẩm có thể ảnh hưởng đến độ bền của virus trong môi trường và khả năng truyền qua giọt/aerosol. Không khí trong nhà mùa đông cũng thường khô hơn.
Ở trong nhà nhiều hơn cũng làm thay đổi cơ hội lây truyền
Khi trời lạnh, mọi người thường dành nhiều thời gian trong không gian kín và tiếp xúc gần hơn. Thông khí kém và mật độ người cao có thể tạo điều kiện cho virus hô hấp truyền từ người này sang người khác.
Niêm mạc đường hô hấp cũng chịu ảnh hưởng của môi trường
Nhiệt độ và độ ẩm thấp có thể ảnh hưởng đến hàng rào niêm mạc và một số cơ chế miễn dịch tại đường hô hấp. Tuy nhiên, đây chỉ là một phần của bức tranh; miễn dịch cộng đồng, biến thể virus, hành vi xã hội, trường học, du lịch và nhiều yếu tố khác cũng góp phần tạo nên mùa dịch.
Không phải virus nào cũng có “mùa đông” giống nhau
Cúm và RSV thường có đỉnh mùa lạnh ở nhiều nước ôn đới, nhưng quy luật ở vùng nhiệt đới có thể khác. CDC lưu ý nguy cơ cúm tại vùng nhiệt đới có thể tồn tại quanh năm và không nhất thiết có một đỉnh mùa đông giống Bắc Mỹ hoặc châu Âu.
Mùa hè không “tiêu diệt” virus
Nhiệt độ cao hơn có thể làm thay đổi khả năng tồn tại và truyền của một số virus trong một số điều kiện, nhưng không có nghĩa mùa hè tự động làm virus biến mất. COVID-19 đã cho thấy virus hô hấp vẫn có thể lan truyền trong mùa nóng; các đợt dịch còn phụ thuộc miễn dịch, biến thể và hành vi của cộng đồng.
SARS năm 2003 không biến mất chỉ vì mùa hè
Bài cũ quy việc chấm dứt dịch SARS chủ yếu cho nhiệt độ tăng. Cách giải thích đó quá đơn giản. Việc kiểm soát SARS năm 2003 dựa mạnh vào phát hiện ca bệnh, cách ly, kiểm soát nhiễm khuẩn, truy vết và các biện pháp y tế công cộng. Thời tiết có thể ảnh hưởng khả năng truyền của virus hô hấp, nhưng không thể được coi là “thuốc chữa” hay nguyên nhân duy nhất khiến một dịch bệnh kết thúc.
Vì sao không nên dựa vào thời tiết để dự đoán dịch?
Cùng một virus có thể có mô hình mùa khác nhau giữa vùng ôn đới, cận nhiệt đới và nhiệt đới. Mật độ dân số, thông khí, trường học, tiêm chủng, miễn dịch cộng đồng và biến đổi của virus có thể làm thay đổi thời điểm và quy mô của các đợt dịch.
Cách giảm nguy cơ nhiễm virus hô hấp theo mùa
- Tiêm vaccine phù hợp theo khuyến cáo đối với cúm, COVID-19 hoặc RSV ở nhóm đủ điều kiện.
- Rửa tay và thực hành vệ sinh hô hấp.
- Cải thiện thông khí khi ở trong không gian kín đông người.
- Ở nhà khi đang mắc bệnh nếu có thể và hạn chế tiếp xúc với người nguy cơ cao.
Kết luận
Thời tiết có ảnh hưởng đến tính mùa của một số virus hô hấp, nhưng không phải là yếu tố duy nhất và không phải mọi virus đều “ưa lạnh”. Cách diễn đạt chính xác hơn là: một số virus hô hấp có xu hướng tăng vào những mùa nhất định do sự kết hợp giữa môi trường, hành vi con người, miễn dịch và đặc tính của từng virus.
Lưu ý: Nội dung này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị của bác sĩ, dược sĩ hay người hành nghề y tế có thẩm quyền.
