Tuyến tiền liệt là tuyến nhỏ của hệ sinh sản nam, nằm ngay dưới bàng quang và bao quanh đoạn đầu niệu đạo. Tuyến tham gia tạo thành phần dịch trong tinh dịch. Vì vị trí nằm sát đường tiểu, các thay đổi của tuyến có thể đi kèm tiểu khó, tiểu nhiều lần hoặc dòng tiểu yếu. Tuy nhiên, không phải mọi triệu chứng đường tiểu đều do tuyến tiền liệt gây ra.
Tuyến tiền liệt nằm ở đâu và cấu tạo ra sao?
Tuyến tiền liệt thường được mô tả có kích thước gần bằng quả óc chó ở nam giới trưởng thành trẻ tuổi, nhưng kích thước có thể thay đổi theo tuổi và từng người. Tuyến ở dưới cổ bàng quang, phía trước trực tràng. Đoạn niệu đạo đầu tiên đi xuyên qua mô tuyến; đây là lý do mô tuyến tăng thể tích có thể ảnh hưởng đến đường thoát nước tiểu.
Khi khám, bác sĩ có thể đánh giá tuyến tiền liệt qua trực tràng trong những tình huống phù hợp. Thăm khám này chỉ cung cấp một phần thông tin, không thể tự xác nhận hay loại trừ tất cả bệnh. Các xét nghiệm khác được lựa chọn dựa trên triệu chứng, tuổi, yếu tố nguy cơ và mục tiêu chẩn đoán.
Tuyến tiền liệt không phải là bàng quang và cũng không phải tinh hoàn. Bàng quang chứa nước tiểu; thận tạo ra nước tiểu; còn tuyến tiền liệt chủ yếu thuộc hệ sinh sản. Hiểu sự khác biệt giúp người đọc tránh quy toàn bộ triệu chứng tiểu tiện cho một cơ quan duy nhất.
Chức năng của tuyến tiền liệt đối với cơ thể nam giới
Tuyến tiền liệt tạo một phần dịch hòa vào tinh dịch khi xuất tinh. Thành phần dịch này góp phần tạo môi trường phù hợp cho hoạt động của tinh trùng. Hoạt động của tuyến chịu ảnh hưởng của nội tiết tố nam, đặc biệt các tín hiệu androgen.
Tuyến có liên quan về giải phẫu với cơ chế xuất tinh, nhưng không phải là cơ quan duy nhất quyết định khả năng sinh sản hay chức năng tình dục. Rối loạn cương, giảm ham muốn và vô sinh có nhiều nguyên nhân khác nhau; không nên chỉ dựa vào một triệu chứng để kết luận tuyến tiền liệt bị bệnh.
Sự thay đổi của tuyến theo tuổi là hiện tượng đáng lưu ý. Một số người có mô tuyến tăng thể tích nhưng gần như không khó chịu, trong khi người khác có triệu chứng rõ dù tuyến không quá lớn. Do đó bác sĩ chú trọng cả mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống, không chỉ thông số kích thước.
Ba nhóm vấn đề tuyến tiền liệt thường được nhắc đến
Tăng sản lành tính tuyến tiền liệt (BPH) là sự phát triển không do ung thư của mô tuyến. Bệnh thường gặp hơn khi tuổi tăng và có thể gây dòng tiểu yếu, tiểu chậm, tiểu đêm hoặc cảm giác tiểu chưa hết. BPH không đồng nghĩa với ung thư.
Viêm tuyến tiền liệt là nhóm tình trạng có thể liên quan đến nhiễm khuẩn hoặc hội chứng đau vùng chậu mạn tính. Đau vùng đáy chậu, vùng sinh dục, tiểu buốt, khó chịu khi xuất tinh hay sốt là những gợi ý cần được bác sĩ đánh giá theo bối cảnh.
Ung thư tuyến tiền liệt là sự phát triển tế bào ác tính. Bệnh giai đoạn sớm thường không gây triệu chứng; khi có biểu hiện tiết niệu, biểu hiện có thể trùng với các bệnh lành tính. Vì vậy không thể dựa vào việc tiểu đêm hoặc tiểu khó để kết luận có hay không có ung thư.
Dấu hiệu nào có thể liên quan đến tuyến tiền liệt?
Các biểu hiện hay gặp gồm tiểu khó bắt đầu, dòng tiểu yếu hoặc ngắt quãng, phải rặn, tiểu nhiều lần, tiểu gấp, tiểu đêm và cảm giác chưa hết sau khi tiểu. Những biểu hiện này được gọi chung là triệu chứng đường tiểu dưới. Chúng phản ánh hoạt động phối hợp của bàng quang, cổ bàng quang, niệu đạo và cơ quan xung quanh.
Đau hoặc nóng rát khi đi tiểu, đau vùng đáy chậu, đau khi xuất tinh gợi ý những nguyên nhân khác với tiểu khó không đau, nhưng vẫn cần khám để phân biệt. Nhiễm trùng đường tiểu, sỏi, bệnh bàng quang, tác dụng của thuốc hoặc bệnh thần kinh đều có thể gây triệu chứng tương tự.
Người đọc nên chú ý thời điểm xuất hiện, tiến triển nhanh hay chậm, số lần thức dậy ban đêm, lượng đồ uống gần giờ ngủ, các thuốc đang dùng và dấu hiệu toàn thân. Một nhật ký đi tiểu trong vài ngày có thể giúp cuộc khám có thông tin cụ thể hơn.
Khi nào cần đi khám hoặc đến cơ sở cấp cứu?
Nếu hoàn toàn không tiểu được, đặc biệt khi đau căng vùng bụng dưới, cần đến cơ sở cấp cứu ngay. Nếu tiểu buốt kèm sốt, rét run, mệt nhiều, có máu trong nước tiểu hoặc đau rõ vùng bụng dưới, cần được thăm khám khẩn trương. Không tự dùng kháng sinh hoặc thuốc điều trị tuyến tiền liệt khi chưa xác định nguyên nhân.
Nếu triệu chứng tiểu kéo dài, tăng dần, ảnh hưởng giấc ngủ, sinh hoạt hoặc đi kèm đau vùng chậu, hãy đặt lịch khám chuyên khoa tiết niệu hoặc cơ sở y tế phù hợp. Không chờ đến khi tình trạng rất nặng mới đi khám, đặc biệt nếu có bệnh nền liên quan thận hoặc đang dùng nhiều thuốc.
Đi tiểu ra máu luôn cần được đánh giá vì có nhiều khả năng từ nhiễm trùng, sỏi đến các bệnh nghiêm trọng hơn. Không nên tự kết luận máu là do tuyến tiền liệt phì đại. Cơn đau dữ dội hoặc không đi tiểu được cũng có thể cần xử trí ngay để bảo vệ bàng quang và thận.
Khám tuyến tiền liệt thường gồm những gì?
Bác sĩ sẽ hỏi bệnh sử, những thuốc đang sử dụng, mức độ khó chịu và tiền sử gia đình, sau đó khám phù hợp. Xét nghiệm nước tiểu có thể giúp tìm nhiễm trùng hoặc máu trong nước tiểu; siêu âm hoặc đo lượng nước tiểu tồn lưu được cân nhắc nếu cần tìm tắc nghẽn hoặc đánh giá khả năng làm rỗng bàng quang.
Xét nghiệm PSA có vai trò nhất định trong đánh giá tuyến tiền liệt, nhưng kết quả tăng không đồng nghĩa ung thư. PSA có thể thay đổi trong các tình trạng lành tính hoặc viêm. Với người không có triệu chứng, việc xét nghiệm sàng lọc cần được trao đổi riêng về lợi ích, rủi ro và mong muốn cá nhân.
Nếu cần làm thêm chẩn đoán hình ảnh, nội soi hoặc sinh thiết, bác sĩ sẽ giải thích vì sao xét nghiệm đó hữu ích trong trường hợp cụ thể. Không phải mọi người có tiểu đêm đều cần sinh thiết hay phẫu thuật.
Chăm sóc sức khỏe tiết niệu hằng ngày
Duy trì vận động phù hợp sức khỏe, hạn chế ngồi liên tục quá lâu, giữ cân nặng ở mức hợp lý và chú ý các bệnh nền là những mục tiêu chăm sóc sức khỏe chung. Với người có tiểu gấp hoặc tiểu đêm, giảm đồ uống chứa caffein, rượu bia nếu chúng làm triệu chứng nặng hơn có thể hữu ích.
Không nên cố nhịn tiểu kéo dài. Đồng thời cũng không nên kiêng nước quá mức để tránh đi tiểu: cơ thể vẫn cần đủ dịch tùy điều kiện sức khỏe và chỉ dẫn của bác sĩ. Nếu đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc cảm hoặc thuốc dị ứng, nên hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi tự đổi thời điểm hay ngừng thuốc.
Các quảng cáo khẳng định thực phẩm, bài tập hoặc thảo dược có thể làm “tan” tuyến tiền liệt phì đại hay chữa ung thư thường không phản ánh bằng chứng đáng tin cậy. Khi có triệu chứng, việc xác định đúng nguyên nhân quan trọng hơn mua sản phẩm theo lời truyền miệng.
Những hiểu lầm phổ biến
Hiểu lầm thứ nhất là “tiểu đêm chắc chắn bị phì đại tuyến tiền liệt”. Thực tế, tiểu đêm còn liên quan lượng dịch uống, rối loạn giấc ngủ, thuốc, đái tháo đường và các vấn đề bàng quang. Cần hỏi bệnh và khám trước khi quy kết.
Hiểu lầm thứ hai là “tuyến tiền liệt to chính là ung thư”. BPH và ung thư là những chẩn đoán khác nhau. BPH không tự biến thành ung thư, mặc dù một người có thể đồng thời mắc các tình trạng riêng biệt.
Hiểu lầm thứ ba là “PSA bình thường chắc chắn không có ung thư”. PSA không phải phép thử tuyệt đối. Bác sĩ đặt kết quả trong toàn bộ bối cảnh nguy cơ và có thể cân nhắc theo dõi hoặc thăm dò thêm.
Câu hỏi thường gặp
Tuyến tiền liệt có phải chỉ người lớn tuổi mới bị bệnh không?
Không. BPH thường gặp hơn ở người lớn tuổi, nhưng viêm tuyến tiền liệt và các vấn đề tiết niệu có thể xuất hiện ở người trẻ.
Tiểu đêm một vài lần có chắc là bệnh tuyến tiền liệt?
Không. Cần xem lượng nước uống, giấc ngủ, thuốc và các nguyên nhân tiết niệu hoặc toàn thân khác.
Tuyến tiền liệt phì đại có phải ung thư không?
Không. BPH là tăng sản lành tính; ung thư cần quy trình đánh giá và chẩn đoán riêng.
Kết luận
Các vấn đề liên quan tuyến tiền liệt cần được nhìn nhận theo triệu chứng, yếu tố nguy cơ và kết quả thăm khám. Không nên tự chẩn đoán hay tự mua thuốc từ một dấu hiệu đơn lẻ. Khi triệu chứng kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, hãy đến cơ sở y tế để được đánh giá phù hợp.
Lưu ý: Nội dung này chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán, kê đơn hoặc điều trị trực tiếp của bác sĩ, dược sĩ hoặc người hành nghề y tế có thẩm quyền.
