Viêm kết mạc thường gây đỏ, cộm và tiết dịch ở mắt, nhưng không phải mọi mắt đỏ đều là viêm kết mạc. Đau mắt rõ, sợ ánh sáng hoặc giảm thị lực cần được khám sớm; không nên tự mua cùng một loại thuốc nhỏ cho mọi trường hợp.
Viêm kết mạc là gì?
Kết mạc là lớp màng mỏng phủ phần lòng trắng và mặt trong mi mắt. Khi lớp này viêm, mắt có thể đỏ, chảy nước hoặc có ghèn. Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ (NEI) mô tả nhiều nguyên nhân, trong đó có nhiễm trùng và dị ứng. Tên gọi đau mắt đỏ trong đời thường không xác định chính xác nguyên nhân. [NEI: Pink Eye]
Điều này quan trọng vì cách xử trí phụ thuộc bệnh đang xảy ra. Một người ngứa hai mắt theo mùa không nhất thiết cần cùng thuốc với người có nhiều dịch mủ. Người đeo kính áp tròng bị đỏ đau lại cần đặc biệt chú ý bệnh giác mạc, không nên tự xem là một đợt đau mắt đỏ thông thường.
Bài viết giúp bạn nhận biết hướng chăm sóc và thời điểm cần trợ giúp, không thay khám. Nếu đang nhìn kém đi hoặc đau nhiều, hãy ưu tiên đi khám thay vì đọc hết các mẹo chăm sóc rồi mới quyết định.
Triệu chứng cần mô tả khi đi khám
Bạn nên ghi mắt nào bị trước, triệu chứng bắt đầu lúc nào, ghèn nhiều nhất khi nào và có ngứa hay đau không. Mắt dính mi buổi sáng, chảy nước trong ngày và khó chịu dưới ánh sáng là những thông tin khác nhau, không nên gộp thành một câu “mắt bị viêm”.
Một điểm quan trọng là thị lực. Nếu nhìn mờ chỉ do dịch phủ bề mặt, cảm giác có thể thay đổi sau làm sạch; nhưng mờ không cải thiện cần được đánh giá. CDC đưa đau mắt, nhạy sáng, đỏ nhiều và nhìn mờ không hết sau lau dịch vào nhóm cần tìm chăm sóc y tế. [CDC: How to Treat Pink Eye]
Không cần tự chấm mức độ bằng ảnh trên mạng. Ánh sáng chụp có thể làm mắt trông đỏ hơn hoặc nhạt hơn thực tế. Hãy mô tả chức năng: đọc có khó không, có phải nhắm mắt vì đau, có cảm giác khác rõ so với hôm trước không.
Virus, vi khuẩn và dị ứng khác nhau ra sao?
Viêm kết mạc do virus hoặc vi khuẩn có thể lây, trong khi dạng do dị ứng không lây từ người sang người. NHS lưu ý dị ứng thường làm mắt đỏ, chảy nước và liên quan biểu hiện dị ứng khác. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào màu ghèn để tự phân loại chắc chắn. [NHS: Conjunctivitis]
Cần nói với bác sĩ nếu gần đây trong gia đình có người tương tự, bạn vừa bị bệnh hô hấp hoặc tiếp xúc chất gây kích ứng. Những thông tin này hỗ trợ đánh giá, nhưng không thay việc kiểm tra mắt nếu có dấu hiệu bất thường.
Khi nghe chẩn đoán, hãy hỏi rõ nguyên nhân được nghĩ đến và có cần xét nghiệm hay không. Không phải ai cũng cần lấy mẫu dịch mắt. Việc được hướng dẫn theo dõi thay vì cho nhiều thuốc không đồng nghĩa bác sĩ bỏ qua bệnh; có thể là lựa chọn phù hợp với tình trạng đã khám.
Có cần kháng sinh cho mọi trường hợp?
Kháng sinh không điều trị virus. CDC cho biết nhiều đợt viêm kết mạc do virus tự cải thiện, còn một số trường hợp do vi khuẩn có thể cần kháng sinh theo đánh giá. Vì vậy, không nên tự nhỏ kháng sinh chỉ vì mắt đỏ hoặc dùng đơn của đợt trước. [CDC: How to Treat Pink Eye]
Nếu được kê thuốc, cần hiểu dùng cho mắt nào, số lần và thời gian theo đơn. Đừng tự ngừng ngay khi thấy ít ghèn hơn, cũng đừng kéo dài vì trong lọ vẫn còn. Khi triệu chứng không tiến triển như dự kiến, liên hệ người điều trị để được đánh giá lại.
Một lọ thuốc ghi nhiều thành phần không mặc nhiên mạnh hơn hay tốt hơn. Đặc biệt, thuốc có corticosteroid cần chỉ định và theo dõi chuyên khoa. [NHS: About dexamethasone eye drops] Hãy đưa cả hộp hoặc ảnh nhãn khi hỏi, bởi tên thương mại và màu nắp không đủ để biết thành phần.
Chăm sóc hỗ trợ tại nhà như thế nào?
Khi đã được xác định phù hợp chăm sóc tại nhà, chườm mát bằng khăn sạch và nước mắt nhân tạo có thể giúp dễ chịu hơn. CDC cũng khuyên ngừng kính áp tròng trong lúc có triệu chứng và theo hướng dẫn bác sĩ trước khi dùng lại. [CDC: How to Treat Pink Eye]
Để làm sạch ghèn quanh mi, dùng vật liệu sạch, thao tác nhẹ và không dùng cùng miếng cho hai mắt. NHS hướng dẫn vệ sinh nhẹ vùng mi bằng nước sạch thích hợp. Không cố cạy mảng dính bằng móng tay hoặc chà trực tiếp vào bề mặt mắt. [NHS: Conjunctivitis]
Bạn có thể chuẩn bị một góc nhỏ với khăn riêng, giấy sạch và thuốc đã được hướng dẫn. Việc sắp đồ giúp người chăm sóc không lấy nhầm đồ của người khác. Nếu cần hỗ trợ trẻ, giải thích ngắn trước khi thao tác để trẻ bớt sợ và tránh giằng co.
Phòng lây trong gia đình bằng những việc cụ thể
CDC khuyến nghị rửa tay trước và sau vệ sinh mắt hoặc dùng thuốc, tránh dụi mắt và không dùng chung khăn, mỹ phẩm mắt hay lọ nhỏ mắt. Đồ vải cần được giặt phù hợp. Đây là những hành động thiết thực hơn chỉ đeo kính râm rồi cho rằng đã ngăn lây. [CDC: How to Prevent Pink Eye]
Trong nhà, hãy thống nhất khăn của ai và nơi để thuốc của từng người. Không cần đánh dấu bằng ký hiệu khó nhớ; tên rõ hoặc vị trí riêng thường thuận tiện. Nếu nhiều người cùng chăm sóc một trẻ, ghi lại lần dùng thuốc để tránh nhầm hoặc lặp.
Người chưa có triệu chứng không nên tự nhỏ thuốc điều trị của người bệnh để phòng. Cũng không dùng chung một lọ vì nghĩ trong nhà đã tiếp xúc nhau rồi. Mỗi người có thể có tình trạng khác và cần được đánh giá nếu xuất hiện triệu chứng.
Đi học, đi làm và sinh hoạt thường ngày
Việc có cần nghỉ học hoặc nghỉ làm phụ thuộc tình trạng, khả năng giữ vệ sinh và hướng dẫn của cơ sở y tế, trường học hay nơi làm việc. Không nên tự áp một số ngày nghỉ cố định cho mọi nguyên nhân. Nếu còn sốt, mệt hoặc khó kiểm soát dịch tiết, cần trao đổi cụ thể.
Bạn có thể thông báo ngắn với người phụ trách về tình trạng và việc cần hỗ trợ mà không chia sẻ thông tin riêng tư không cần thiết. Với trẻ, hỏi trường về quy định thực tế và chuẩn bị cách vệ sinh tay, khăn riêng nếu trẻ được quay lại.
Nếu công việc cần nhìn chính xác, lái xe hoặc vận hành máy, thị lực và sự tỉnh táo cần được đặt trước mong muốn đi làm sớm. Không tự lái khi mắt mờ, đau hoặc bị ảnh hưởng bởi thuốc. Nhờ người đưa đi khám là lựa chọn phù hợp trong tình huống này.
Kính áp tròng và đồ trang điểm mắt
Kính áp tròng cần được tạm ngừng khi mắt có triệu chứng. Đừng đeo lại chỉ vì phải dự một sự kiện hoặc thấy mắt bớt đỏ trong vài giờ. Khi có đau, nhạy sáng hoặc nhìn mờ, cần khám mắt nhanh để loại trừ tổn thương giác mạc.
CDC hướng dẫn xử lý những đồ dùng một lần đã dùng trong đợt nhiễm trùng, bao gồm kính áp tròng dùng một lần và hộp đựng; vật dụng tái sử dụng cần vệ sinh theo hướng dẫn. [CDC: How to Prevent Pink Eye] Hãy hỏi cụ thể với loại kính của mình, không tự ngâm mọi loại trong cùng dung dịch.
Đồ trang điểm mắt cũng cần được xem lại để tránh dùng chung hoặc đưa vật liệu không sạch trở lại mắt. Nếu không biết món nào nên thay, mang thông tin sản phẩm khi tư vấn. Không nên dùng trang điểm để che đỏ trong khi bỏ qua dấu hiệu bệnh đang tăng.
Những cách tự chữa cần tránh
Không nhỏ nước lá, nước tự pha, sữa mẹ hoặc sản phẩm không được thiết kế vô khuẩn cho mắt. Bề mặt mắt không phải nơi thích hợp để thử mẹo truyền miệng. Một nguyên liệu dùng được trên da hoặc trong thực phẩm không có nghĩa dùng trực tiếp vào mắt là phù hợp. [FDA: What You Should Know about Eye Drops]
Không tự dùng thuốc làm trắng mắt để che triệu chứng trước khi đánh giá nguyên nhân. Cảm giác giảm đỏ không chứng minh bệnh đã khỏi. Nếu thuốc khiến khó chịu hoặc tình trạng khác đi, ghi tên và thời điểm dùng để thông báo với bác sĩ.
Cũng không chườm nóng bằng vật quá nóng hay xông mắt sát hơi nước. Khi người bệnh đau hoặc sợ ánh sáng, mục tiêu là được khám đúng lúc, không phải tiếp tục thử nhiều phương pháp để tìm một mẹo làm dịu tạm thời.
Khi nào phải khám ngay?
Cần khám sớm trong ngày nếu mắt đỏ đi kèm đau, sợ ánh sáng, nhìn mờ đáng kể hoặc diễn biến nặng hơn. Trẻ sơ sinh có dấu hiệu viêm kết mạc cần được khám ngay. Người suy giảm miễn dịch cũng nên được đánh giá thay vì tự theo dõi kéo dài. [CDC: How to Treat Pink Eye]
Nếu đột ngột mất thị lực, đau dữ dội, bị hóa chất bắn hoặc chấn thương mắt, cần cấp cứu. Không tự quy những tình huống này vào viêm kết mạc. Khi có hóa chất, bắt đầu rửa mắt ngay bằng nhiều nước sạch, không nóng, với dòng chảy nhẹ trong ít nhất 20 phút và tìm trợ giúp cấp cứu; không chờ xác định tên chất mới xử trí. [NHS: Eye injuries]
Khi gọi cơ sở y tế, nói ngắn thời điểm bắt đầu, mắt nào, có giảm nhìn và có kính áp tròng hay chấn thương không. Thông tin này giúp nơi tiếp nhận hiểu mức độ khẩn. Đừng chỉ nói “đau mắt đỏ” vì tên gọi có thể che mất những biểu hiện quan trọng.
Theo dõi sau khi bắt đầu chăm sóc
Ghi xu hướng của đau, dịch tiết và khả năng nhìn. Không chỉ nhìn màu đỏ trong gương. Nếu cần ảnh, giữ ánh sáng tương tự và không dùng bộ lọc; ảnh hỗ trợ mô tả chứ không thể thay khám giác mạc hay đo thị lực.
Hãy biết rõ khi nào phải liên hệ lại và số liên lạc của nơi điều trị. Nếu không thể dùng thuốc đúng lịch hoặc không tự nhỏ được, báo sớm để được hỗ trợ. Việc nói thật trở ngại tốt hơn cố đoán cách dùng rồi bỏ qua nhiều lần.
Viêm kết mạc thường có thể được quản lý tốt khi nhận diện nguyên nhân và theo dõi phù hợp. Điều cần nhớ là bảo vệ vệ sinh, dùng thuốc có căn cứ và không chờ đợi khi đau hoặc giảm nhìn xuất hiện. Một kế hoạch đơn giản, rõ ràng giúp cả người bệnh lẫn người chăm sóc thực hiện an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn vào mắt người đau mắt đỏ có bị lây không?
Không phải chỉ nhìn là lây. Với dạng nhiễm trùng, tiếp xúc với dịch tiết, tay hoặc vật dụng nhiễm tác nhân mới là điều cần chú ý; giữ vệ sinh và không dùng chung đồ cá nhân.
Có ghèn vàng thì chắc chắn cần kháng sinh không?
Không thể quyết định chắc chắn chỉ dựa vào màu ghèn. Cần xét triệu chứng, bệnh sử và khám khi cần; tránh tự mua thuốc phối hợp nhiều thành phần.
Mắt hết đỏ có thể đeo kính áp tròng ngay không?
Không nên tự quyết chỉ từ màu mắt. Chờ triệu chứng hết và làm theo hướng dẫn bác sĩ, đồng thời xử lý kính và hộp đựng phù hợp.
Trẻ sơ sinh bị đỏ mắt có thể theo dõi tại nhà không?
Cần đưa trẻ đi khám ngay. Không nhỏ sữa mẹ, thuốc của người lớn hoặc chờ vài ngày xem có tự hết hay không.
Lưu ý: Thông tin tham khảo không thay thế khám mắt. Đau, sợ ánh sáng hoặc giảm thị lực cần được đánh giá sớm; trẻ sơ sinh bị đỏ mắt cần khám ngay.
