Mất ngủ có thể là triệu chứng của trầm cảm, còn mất ngủ kéo dài có thể làm sức khỏe tâm thần xấu hơn. Điều trị trầm cảm thường gồm tâm lý trị liệu, thuốc hoặc kết hợp; với mất ngủ mạn, CBT-I là lựa chọn đầu tay thay vì tự dùng kéo dài thuốc ngủ hay thảo dược.
Giấc ngủ và trầm cảm có mối liên hệ hai chiều. Trầm cảm có thể gây khó ngủ, thức giấc giữa đêm, thức dậy quá sớm hoặc đôi khi ngủ quá nhiều. Ngược lại, mất ngủ kéo dài có liên quan đến sức khỏe tâm thần kém hơn và có thể làm các triệu chứng trầm cảm khó kiểm soát hơn.
Trầm cảm khác cảm giác buồn thông thường thế nào?
Trầm cảm là một rối loạn tâm trạng có thể ảnh hưởng rõ đến cách một người cảm nhận, suy nghĩ và thực hiện các hoạt động hằng ngày như ngủ, ăn và làm việc. Chẩn đoán không dựa trên một đêm mất ngủ hay vài ngày buồn bã mà cần đánh giá toàn bộ triệu chứng, thời gian kéo dài và mức độ ảnh hưởng.
Rối loạn giấc ngủ thường gặp ở người trầm cảm
- Khó đi vào giấc ngủ.
- Thức giấc nhiều lần hoặc thức dậy rất sớm.
- Ngủ không phục hồi, mệt mỏi ban ngày.
- Một số người lại ngủ nhiều hơn bình thường.
Mất ngủ cũng có thể do nhiều nguyên nhân khác như lo âu, đau mạn tính, ngưng thở khi ngủ, thuốc, caffeine, rượu hoặc thay đổi nhịp sinh hoạt. Vì vậy, không nên tự kết luận mất ngủ đồng nghĩa với trầm cảm.
Điều trị trầm cảm như thế nào?
Điều trị phụ thuộc mức độ bệnh, hoàn cảnh và lựa chọn của người bệnh. NIMH cho biết các lựa chọn phổ biến gồm tâm lý trị liệu, thuốc chống trầm cảm hoặc kết hợp cả hai. Với trường hợp nặng hoặc không đáp ứng, bác sĩ có thể cân nhắc những phương pháp khác như liệu pháp kích thích não.
Thuốc chống trầm cảm không nên được tự mua, tự đổi liều hoặc ngừng đột ngột. Một số thuốc có thể gây buồn ngủ, một số khác lại làm khó ngủ trong giai đoạn đầu; việc lựa chọn thuốc cần cá thể hóa.
Nếu vừa trầm cảm vừa mất ngủ thì sao?
Cần xử lý cả hai vấn đề. Với mất ngủ kéo dài, liệu pháp hành vi nhận thức cho mất ngủ (CBT-I) là lựa chọn điều trị đầu tay theo NHLBI. CBT-I giúp điều chỉnh thói quen và suy nghĩ duy trì mất ngủ, thường gồm kiểm soát kích thích, điều chỉnh thời gian nằm trên giường và kỹ thuật nhận thức/thư giãn.
“Nghệ thuật trò chuyện”, thôi miên hay thiền có thay điều trị không?
Tâm lý trị liệu là phương pháp điều trị có cấu trúc, khác với chỉ “kể chuyện tạo niềm tin”. Thiền, yoga và kỹ thuật thư giãn có thể hỗ trợ giảm căng thẳng hoặc giấc ngủ ở một số người nhưng không thay thế đánh giá và điều trị trầm cảm khi có chỉ định.
Có nên dùng thuốc ngủ hoặc thảo dược để tự điều trị?
Không nên tự chuyển qua lại giữa thuốc ngủ, thuốc an thần và nhiều sản phẩm thảo dược. Bài cũ nêu hàng loạt sản phẩm như Rotunda, Mimosa, “dưỡng tâm an thần”, tâm sen, lạc tiên, bình vôi… như lựa chọn chung cho mất ngủ và trầm cảm. Cách viết này không phù hợp vì hiệu quả, liều, chống chỉ định và tương tác của từng sản phẩm khác nhau.
Thuốc ngủ kê đơn chỉ phù hợp với một số tình huống và thường cần dùng trong thời gian giới hạn. Nếu mất ngủ kéo dài, việc xác định nguyên nhân và CBT-I quan trọng hơn tự duy trì thuốc an thần.
Những thói quen nào hỗ trợ giấc ngủ?
- Giữ giờ thức dậy tương đối ổn định.
- Giảm caffeine, nicotine và rượu vào buổi chiều/tối.
- Vận động ban ngày ở mức phù hợp.
- Giảm ánh sáng mạnh và nội dung kích thích trước giờ ngủ.
- Dùng giường chủ yếu cho ngủ; nếu nằm lâu không ngủ và càng căng thẳng, có thể ra khỏi giường làm hoạt động yên tĩnh rồi quay lại khi buồn ngủ.
Khi nào nên đi khám?
Nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần khi buồn bã, mất hứng thú, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều kéo dài và ảnh hưởng công việc, học tập, quan hệ hoặc khả năng tự chăm sóc. Cũng cần đánh giá các rối loạn giấc ngủ khác nếu có ngáy to, ngưng thở, buồn ngủ ban ngày quá mức hoặc cơn buồn ngủ không kiểm soát.
Khi nào cần trợ giúp khẩn cấp?
Nếu một người có ý nghĩ muốn chết, tự làm hại bản thân, có kế hoạch tự sát hoặc không thể đảm bảo an toàn cho mình, cần tìm hỗ trợ khẩn cấp tại cơ sở y tế hoặc dịch vụ cấp cứu địa phương. Không nên chỉ xử lý bằng thuốc ngủ hoặc chờ “ngủ đủ rồi sẽ hết”.
Kết luận
Mất ngủ và trầm cảm thường đi cùng nhau nhưng không phải là một bệnh. Trầm cảm cần được đánh giá toàn diện; điều trị có thể gồm tâm lý trị liệu, thuốc và các phương pháp khác tùy mức độ. Với mất ngủ mạn, CBT-I có bằng chứng tốt và nên được ưu tiên hơn việc tự dùng kéo dài thuốc ngủ hay thảo dược.
Lưu ý: Nội dung này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị của bác sĩ, dược sĩ hay người hành nghề y tế có thẩm quyền.
